Бір үйге қонақ келіпті. Үй иелері қошемет көрсетпек болып ет асыпты. Қонақтың көзінше үй иесінің бәйбішесі келіп етке тұз салып кетіпті, келіні келіп тағы тұз сапты, содан қонақ та қарап тұрмай тұз қосыпты. Сөйтіп енді дастархан басына жиналғандағылардың бірі ет жей алмапты, сорпасы былай тұрғанда. Сонда қонақ былай деген екен:

– Бәйбіше салды қос уыс, келін салды бір уыс, қонақ салды кері уыс

Нұрж әжеме көмектесіп, жуындырады. Бір шыныға жететіндей суды отқа қояды, қайнай сала әжеме ап кетед. Мен оны білмейм, толтырып су тағы қоямын да, құлақты тығып ап Хаусты қарап отыра берем. Нұрж ваннаны жинауға кетед, о арада әженің шайы бітед. Көзге түскен Гүлекке бір шыны шай тапсырад. Ол барад та пеште тұрған шаугімнен құя сап апарып беред. Әже шыж-быж. «Суп-суық шайың не мынау» деп Гүлекке ұрсад. Гүлек ағыл-тегіл ақталад. Салтанат дым естімейд, отырған қалпы отыра беред. Бір кезде суық шайы біткен әже Тв қарап отырған Джандрға «шай!» дейд. Джандр барып, пеште тұрған сол шаугімнен тағы құяд та апарып беред. Әже ең құрығанда жылы шайға қолы жеткеніне мәз болад.

Ваннадан әлі құрып шыққан әже түнде ештеңе дей алмай, таң атпай бәрімізге ұрсад. «Үш қызым үш түрлі шай әкегені нес! Нұрж(естественно, өз атын атайд) әп-әйбәп ыстық шай әкелд, Гүлек(естественно, өз атын атайд) тап-тастай шай әкеліп қатырд. Джандр(естественно, өз атын атайд) жылы шай әкелд».

Мен тымпиып отырым :))) Гүлек, Джандр бәрі «Әже, пеште тұрған шаугімнен алдық», әже одан сайын жынданады, «е, әкем-оу… бір шаугімнің шайы қалай үш түрлі болад» деп :))))

Бәрі орын-орнына келген соң, әжем жоғарыда тұрған, бірінші әңгімені айтты 🙂

Сол, ағайын! Үлкендердің көңіліне көңіл аудара жүрейік 🙂

Менің сіңлімнің құрбысының әпкесі мен оның құрбысымен болған оқиға.

Автобус лық толы болған екен. Ал, құрбылар базардан шықса керек. Қолдарында алған азық-түліктері: картоп, жұмыртқа, ет, т.т. Содан жұмыртқа сынып қалмасын деп жүргізушінің жанына қояды.

Автобустағылар азая бастайды да, арт жағынан орын босап, құрбылардың бірі екіншісін шақырад. Содан ана қыз былай депті:

– Ты сиди, я тут у водителя яйца держу…

Автобустағылардың реакциясын елестетіп көріңіз 🙂

No comment-тен басқа сөзім жоқ… (толығырақ…)

Автобустан түсу «азабын» жазған едім… Енді…

Толы автобустың шаншары/приколы көп болады… Сол баяғы Мудан. Артқы есіктен ең соңғы болып тұрмын. Есік жабылмайды. Кондуктор жетіп келді:

– Сыймайсыз, девушка! Түсіңіз!

– (Джынды ма! Түспейм ал!) Мне домой надо! Я домой хочу! Продвинтесь вперед! Бір адамға жылжыңызшы!

– Впереди, қозғалсаңыздаршы! Ей!!!

Итеріп-итеріп кірдім 🙂 «Позор, дардай болып! Могла бы екіншісін подождать» деп ойлап отырған боларсыз 🙂 Ойланған пайдалы 😉

Не керек, соңғы сатыда тұрмын: есік ашылады – толпа народу маған қарайды – миларында өздері қанша орын алатындарын мөлшерлейді де – алдыңғы есікке жүгіреді 🙂 «Магазин» деген аялдамаға келгенде бір ағаймен орын ауыстырмақ болып сыртқа түсіп, қайта кірдім – ну енді бір адамдық орын босады ғой, оған 2 адам точно сиюы керек (автобуста жүріп көрген адам біледі, әсіресе студенттер). Бір апай, қолдарында дорба, қытайдың аласөмкесі бар – автобусқа кірмек: өзін кіргізгеннің орнына бірінші сөмкелерін пихать етіп… Итеріп жатыр, итеріп жатыр… Опять есік жабылмайды… Кондуктор тут как тут…

– Апа! Сыймайсыз! Түсіңіз!

– Сиям! Жылжыңдар алдыға!

Орын ауыстырған ағай шыдамай кетті(аласөмке қабырғаға батса керек) шығып соның орнына тұрды. Ал содан соң басталды айғай-шу! Даусы ЗОР екен енді…

– Мында орын бар ғой! Неге жылжымайсың? Қақиып тұрып аласыңдар есіктің алдында! Ерегесесің ба? Көріп тұрсың ғой үлкен адаммын!

Көзім банка…

– Неге маған айғайлайсыз?

– Ал, неге сен жылжымайсың, а? Адамды айғайлатып! Сол орынды сатп алғандай! 30 минут болды тұрғанымызға! Мнауың джынды-ей! Қалай-қалай айдайсың! Өлтірейін деппедің! Алжығандар өңшең…

Мате-Залка көшесі. Есік ашылды.

– Апай, жылжыңызшы! Жоғары көтеріліңізші!

– Қозғалмайм! Ты ж не хотел меня брать! Ал енді қозғалмайм!

– Апай, онда түсіп қалыңыз! Екіншісі келе жатр артта! 10 минутта жетед!

– Ей, мнауың джынды ма немене? Мені отырғызарда бірін түсірдің, енді мені түсіріп мынаны отырғызбақпысың ба? Жетпегір! Ауру  неме!

– Өй, апа! (қолын бір сілтеп)  ЖАП АРТТЫ!

Есік жабылды. Автобус кетті. Апамыз қоймайды.

– 10 минут дид, оңбаған! 10 сағатта бір жүред! Құрттай-құрттай автобусқа тыққыштап адамдарды! Жетпегірлер! Ақшадан өлген!…

Сооолай, братцы кролики…

көмектесіп жіберіңдерші, адамға...Райымбек Батыр мен Сейфуллин көшелерінің қиылысында тұр бұл жарнама. Аяп кеттім біртүрлі…

shy«Желтоқсанның қақ ортасы, қар жоқ болғанымен ызғар ма, аяз ба, былай жалпы суық, бррр… Туф! Мына троллейбус келетін ойы бар ма жоқ па?! … УРА! … ХМ! Қызық! Контролер кіре қалса не дейді екенмін?! «ОбИбию, ағай, билетім жоқ! Волидатор істемей, «шығарда төлейсің» деді водитель! Қалтамда 25 теңгем ғана бар! 3 баланың анасымын! Өзім еден жуып ақша табам! Штрафтан құдай сақтасын! Ағай, 3 баланың 3 күндік тамағынана айырасыз ба?!» деймін ба?! а?» … ойларыңның жаманын… ОХ! Алматының жолдары-ай… Шоқалақ-шоқалақ…. ХЕЙ! водитель ағай, ақырындап жүрсе болмай ма?!… Мамычки, мамычки… неткен чувствительный едім… ПАРС етіп жарылып қалсам көл-көсір қылам ғой мына жерді… Так! Ойлама! Басқа бірдеңені ойла! Мысалы… мысалы… Ньютон! Аха! Ньютон! Алма басына түскен бейшараның, мозгатрясение бола жаздап бүкіл әлемдік тартылу күшін ашқан. Барлығы жерге тартылады, мен де, су да, шай да… Мамычки мамычки… СОНША секіртіп не болды!? Тартылыс күші болмағанда ішімде 2 литр шай бар екенін сезер ме едім?! … Қай жердеміз өзі?! АААААА әлі жарты жол бар екен ғой… Жеткізер ма жеткізбес па?! Хей, не болд сонша! спокойно!!! Ертең жұмыс, аха жұмыс… Ерте тұру керек… Не кисем екен?! Қызыл кофтаны бүгін жуды, кепкен жоқ шығар… блин! тезірек жеткізбесе, креслоңды кептіресің, қу қақпас – водитель! ой кешіріңіз, шыдай алмай барамын! … УОУ! Кафе! Кіре салсам ба екен?! ААААААААА Жүгіруге болмайды маған… Ойбай, қаз жарылам! … Так! уф… сақтапты! … Троллейбустан гөрі автобусым жылдамырақ! Мына водила малатес! Сдачасыз бере сап зытайын! … МӘӘӘӘӘә жаяу жүрудің азабы… Жапон қыздарына шаң жұтқызып кетер едім ғой :)) ойбай күлме! уф! МАМА! Бес айлық балам бардай боп кетіпті ғой мынау! трс-трс! Джинсы да жабысып, түймесі «қаз ұшам» деп тұр ғ ой… Ой блин! үйім қайда ед?! е ия… Төтесінен шыға салайыншы! … Ашпай «ит» қылады ғой, «мен! мен! Аш бол тез!» … ООООО надо же – лифт істеп тұр! УРААААААА! 2 … 3 … n… Барар жерім бос бола гөр!!!…»

snow1Жер бетіне 10-ның 24 дәрежесі болатындай қаршалар(снежинка) жауады дейді кейбір» ақылдылар».

17 ғасырда Джонатан Кеплер қаршалардың 6 бұрышты екенін анықтап, бірақ неге екенін түсіне алмай-ақ кетіпті.

Осы сұрақтың жауабын 20 ғасырда бір-ақ табылған. Чарльз Банның «Кристаллдар және олардың табиғат пен ғылымдағы рөлі» (Мир баспасы, Москва 1970) атты кітабында былай делінген екен:

«Қаршалардың барлық ғажап түрлері гексагоналды симметрияның вариациялары екені көрініп тұр ғой. Бірақ, неге мұз кристалдары тармақталған полиэдрикалық формада болып келеді екен, а?! Жауапты басқа заттарды зерттеу арқылы таба аламыз… У. Мезон (Лондо университеті) қатты қаныққан бу, табиғаттың қаршасындай, өте әдемі тармақталған формалар тудыратынын кристалдарының өсуін әртүрлі температура мен әр түрлі бу тығыздығын зерттей отыра көрсеткен.

Десе де, әр тармақ тармақталып кететіні түсініксіздеу ма, біртүрлі, ия?! Гексагоналдық жазықтық не призма формаларынан алғашқы аутқулардың себебі кристалдардың шыңдары басқа  қанығыңқыраған бумен жанасуында болуы мүмкін. Тағы бір себеп – қырлардың ортасына емес, шыңдарына бағыттайтын конвергентті диффузия. Екі себепті де ескере отырып, шыңдардың тұсында кристалдың өсу жылдамдығының жоғары болуын, әрі концентрация жоғарылаған сайын шыңдарда ерітіндіден алынатын заттар көбее түсуін  болжауға болады. Ең қызығы, кристалдардың көбінің қырлары тегіс/жайпақ қалпында қалады.»

Қызықты деп бағаланған деректер:

1) екі бірдей қарша жоқ: 1-бастапқыда су молекуласынан құралған алты бұрышты призма, әйтеу бір шаң түйіршігінің айналасында шоғырланады. Кейіннен, бір-біріне бейберекет «жабыса» бастағандықтан бірдей формадағы қаршалардың бар болу ықтималдылығы нөлге жақын. 2- 6-7-пунктерді қара 🙂

2) қаршаның формасы температураға байланысты: қатаю температурасынан -3°С-на дейін жазық, -3°С-тен -8 °С-қа дейін гексагональды призма, кейде қуыс призма, бірақ -8 °С-тан -12 °С -қа дейін қайта жазық! -12 °С-тан төмен жетерліктей қаныққан болса жапырақтанған өсінділердей болады, алайда -16 °С-та қайта жазық, -25 °С-та қайта призма.

3) Жердің әр түрлі аймақтарында, сол жерге ғана тән формалы қаршалар жауады екен.

4) Ғалымдар жаңа жауған қар әртүрлі биіктіктегі ауа ластығын, ылғалдылығын, температураның өзгерісін «айтып» береді деп ойлаған. Сөйтсе, жерге түсетін қардың көбісі зақымданып түседі екен да: бір-бірімен соғысады, желдің кесірінен ең құнды да маңызды қабатынан айрылады, тіпті сынады да қалады. Аспаннан қалай болса солай түскен қардан бүтін қарша табу қиын техникалық есепке айналыпты дейді. Тіпті дейді, бұлттар ақиқат ақпарат жеткізбейді екен.

5) жоғарғы пунктегі қиындықты мықты-мықты есептеу машиналарының көмегімен жүздеген, мыңдаған факторларды ескере отырып, бір ғана қаршамен емес, қаршалар тобының арасында байланыстар бар екенін дәлелдеді. Белгілі бір процедуралар арқылы алынған қаршалар жиынтығы дәл қазіргі климаттық жағдайдың ерекшелігін жеткізеді. Бұл амал тек қар жауғанда ғана жарамды боп шығады.

6) Токия Университетінде бір-бірінен аумайтын қаршаларды «Haar» қондырғысында тонналап «клондады».  Соның өзінде де, хромдалған камераларда «Haar» қаршаларды 100 пайыз аудырмай жасай алмады. Бұның себебін Toshiba Research Ltd. және Cavendish Laboratory (Англия) ғалымдары зерттеп, қондырғыны «сүзіп» өтетін сырт өріс тербелісінің әсері деген тұжырымға келді. Физиктер «өзінше» ол өрістің қандай екенін айтпапты, ғылымға қатысы бар «өсекшілер» бұл өріс ноосфера, яғни сана өрісі дегенді таратыпты.

7) әрбір қарша жазық линза екені анықталған, басқа қаршалардан түсетін сәуленің әсерінен әрі қысымынан өзгереді.

8 ) аспаннан түскен қарша қоршаған ортадан келетін ақпаратты жинайды әрі өзгертеді. Жансыз да өлі қарлы кеңістіктер- білім жиналатын алып резервуар, өзінде ұлан-ғайыр ақпарат сақтайды. Көктемде жержүзі өткен-кеткен білім құндылығын ұмытады – қар суының жақтаушыларна жаңа бағыт…

Мүмкін, бір күндері ғалымдар қарлы күні далаға шыға сап, қарға қарап жауап табар таппаған сұрақтарға 🙂